معرفی کتابهای مطالعه شده در سال جاری: ششمین کتاب

سیری در تاریخ یک درس در دانشگاه امام صادق یا «شد، توانستند!»

اوایل دهه 70 برخی دانشجویان بسیجی دانشگاه امام صادق علیه السلام برای مبارزه با افکار انحرافی آن زمان تصمیم گرفتند فراتر از نظام آموزشی گام بردارند و مبانی فکری عقیدتی مستحکمی برای خویش بنیان نهند. کتب شهید مطهری، مبنای حلقه های چند نفره آنان گردید. مطالعه فردی و مباحثه گروهی همراه با یادداشت برداری ها و نقدها و نکته ها. این گروه وقتی به قدرت رسیدند و یکی یکی بخش دروس عمومی و معارف اسلامی را تصاحب کردند، کتب شهید مطهری که می رفت به ورطه فراموشی سپرده شود به مثابه تکست درسی به برنامه درسی افزودند. هم اکنون نیز دانشجویان در دو سال اول تحصیل خود، هر ترم 2 واحد و مجموعا 8 واحد به عنوان اندیشه اسلامی 1 تا 4 می گذرانند. مطالعه+ خلاصه نویسی و فیش برداری و فعالیتهای جانبی+ مباحثه با یکی از دانشجویان موفق سالهای بالاتر و در ادامه کلاس درس و هر 4 هفته یک امتحان. به این ترتیب حجم عمده آثار غیرفلسفی و بخشی از آثار فلسفی استاد مثل عدل الهی خوانده و مباحثه می شود.

جدیدترین سخنان شهید مطهری مربوط به سه دهه پیش است و یکی از نکاتی که می تونه مفید باشه، بیان اندیشه شهید مطهری به زبان روز است. یکی از کارهای خوب تو این زمینه کاری است که دوست عزیز و پژوهشگر فرهیخته، میثم فرخی چند سال قبل انجام داد که به صورت کتاب هم توسط فرهنگسرای رسانه و سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران چاپ شد. آقا میثم که این روزها مشغول پایان نامه فوق لیسانس و آزمون دکتری فرهنگ و ارتباطات است، اندیشه های تبلیغی شهید مطهری را از لابلای کتابهای مختلف بیرون کشیده و به زبان امروزی پسندی ارائه داده است.

متن وبلاگی کتاب، کوتاه، مختصر و مفید است و در هر مطلب به یک نکته مهم اشاره شده است.

گرچه این کتاب را دو سال قبل خواندم ولی صلاح دیدم امسال برای بچه های گروه مباحثه به عنوان یک نمونه کار فاخر معرفی کنم. می توان اندیشه های اجتماعی شهید مطهری را به مثابه یک اندیشمند اجتماعی مسلمان (و شاید هم اسلامی) از لابلای آثار بیرون کشید. کافیست یکی از سرفصلهای دروس جامعه شناسی یا ارتباطات را انتخاب کنید و با دقت به فیش نویسی موارد مرتبط بپردازید. چنین کار تحقیقی در درسهای آینده هم چون (مطالعات اجتماعی در فرهنگ اسلامی) می تواند مفید باشد.

اطلاعات کتابشناختی:

میثم فرخی، تو را می خوانم یا اصول حرفه ای تبلیغ، تهران، فرهنگسرای رسانه و سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، 1387

در راستای آسیب شناسی وضعیت موجود رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات، قبلا ایمیلی به تمامی اساتید و کارکنان و دانشجویان ارسال کردیم (که نکات درس برانگیز زیادی داشت و بعدها بیشتر خواهم گفت) و به ماستمالیزیشن درسها توسط اساتید انتقاد کردیم. گفتیم می شود ماستمالی نکرد و استاد خوبی هم بود.

این بار به این نکته فوق العاده مهم اشاره می کنم که بستر تولید علم، یک بستر ارتباطی مناسب بین استاد و دانشجو را به عنوان یکی از حداقلهای جنبش نرم افزاری نیاز دارد. حال برخی اساتید احمقانه به تیرگی روابط  دامن می زنند. (شکست در بستر تعاملی که به زعم من مقصر، دانشجو نیست.)

اگر دانشجو تندی می کند، باید توجه کرد دانشجو، جوان است و خام و پر شر و شور. تندرویی و مصلحت نیندیشی در ذات اوست. چرا که صداقت دارد و رو راست می گوید.

واقعا اتفاقاتی که می افتد، مایه تعجب است: استادی مثل کودکان لجوج و احمق رفتار می کند! (البته همین الان، تاکید می کنیم که کاری به سایر حسنهای استاد مثل تقوای دینی، دانش علمی مرتبط و ... نداریم. ما داریم صرفا ضعفهای اساسی و بسیار تاثیرگذار را بر می شماریم.) مثلا یک استاد این ترممان می گوید: کسانی که بعد از من وارد کلاس می شوند، غایب محسوب می شوند. (حتی اگر 100 دقیقه یا بیشتر در کلاس حاضر باشند!) یاد استادی افتادم که یک دانشجو به او تعارف کرد و استاد رفت تو کلاس و در رو بست و دانشجو هم غیبت خورد.

مجال آن نیست توضیح بدهم چقدر همه خوبی های این استاد به خاطر این رفتار کودکانه استاد نادیده گرفته می شود.

استاد عزیز! کمی فکر کن و انصاف به خرج بده!

کسی که مثلا 3 و 5 دقیقه می رسد سر کلاس. تنها به خاطر لحظاتی تاخیر باید غیبت بخورد و درسش صفر شود و یک یا دو ترم به دوره تحصیلش اضافه؟ آخر به چه استدلالی؟ آیا تصور کرده اید وقتی استادی دیرتر از دانشجویان بیاید، به خاطر لحظاتی تاخیر منطقی و موجه، غایب محسوب شده و از حقوقش کسر شود و توبیخ و ... . آیا اینها عادلانه است؟

به این مثال واقعی  توجه کنید:جالب است!

 دانشجویی راس ساعت در کلاس حاضر است. استاد هنوز نیامده. دانشجو می رود بیرون کلاس که یک تماس بگیرد. همین استاد با 5 دقیقه تاخیر وارد می شود و حضور و غیاب می کند. دانشجو برگشته ولی دانشجو غایب محسوب می شود.

 واقعا در این حالت، غایب کیست؟ دیر آمدن استاد به پای دانشجو نوشته شد!!!

بگذریم که در مورد این استاد حرف بسیار است. چرا که همین استاد می گوید: تصمیمی که بستر تعامل را به war تبدیل کند، فلان طور است و .... ولی عملا با این مبنای حضور و غیابش، بستر تعامل را به war تبدیل می کند. یا ایها الذین امنوا لم تقولون ما لا تفعلون؟ به عمل کار برِآید، استاد! به سخندانی نیست.

ای کاش اعصاب راحت تری می داشتم و بیشتر و بهتر  توضیح می دادم.

-----

توضیح برای مخاطبان بیرون دانشگاهی: افراط در بحث حضور و غیاب از سوی برخی اساتید، جوی بسیار منفی نسبت به این موضوع پدید آورده است که بررسی آن مجال دیگری می طلبد.

درس تاریخ اجتماعی ایران در کد رشته ما

 کتاب مبانی تاریخ اجتماعی ایران، نوشته استاد دکتر رضا شعبانی، استاد تاریخ دانشگاه شهید بهشتی، یکی از منابع درس تاریخ اجتماعی ایران ما بود. استاد دکتر مسعود کوثری، (عضو هیات علمی دانشگاه تهران) خوندنش رو حداقل برای امتحان میان ترم و پایان ترم پیشنهاد داد! (گرچه سر امتحان دیدیم از یه جای دیگه سوال طرح شده بود!) البته کتابهای دیگه ای رو هم پیشنهاد دادند: تاریخ اجتماعی آقای راوندی که موضوعی تالیف شده و در مجلدات بسیار چاپ شده! تاریخ اجتماعی آقای نوذری که از آغاز تا مشروطه را شامل می شه. مقاومت شکننده (تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سالهای پس از انقلاب اسلامی؛  تهران، خدمات فرهنگی رسا، نوشته جان فوران، ترجمه احمد تدین) هم کتاب خوبی بود.

درسهای میان رشته ای

برخی درسها ماهیتا میان رشته ای اند. مثل همین تاریخ اجتماعی که میان رشته ای تاریخ و جامعه شناسی است. یا درس روان شناسی اجتماعی که میان رشته ای روان شناسی و جامعه شناسی است. یا جامعه شناسی تفسیری که میان رشته ای مردم شناسی و جامعه شناسی است. (البته ما درس جامعه شناسی تفسیری نداشتیم.)

مروری بر مباحث کتاب مبانی تاریخ اجتماعی ایران آقای شعبانی

کتاب مبانی تاریخ اجتماعی ایران آقای شعبانی با بررسی خصوصیات عمومی جوامع ایرانی پیش از تاریخ و آمدن آریایی ها به فلات ایران، وارد تاریخ می شود و از تشکیل دولت و پیدایش ملت ایران می گوید. آنگاه به شکل پذیری تاریخی اجتماعات ایرانی بر مبنای روابط مبتنی بر ارزشهای مشروع اجتماعی، مناسبات ناشی از تطابق اجتماعی (روستا، شهر، حیات عشایری و موقعیت جغرافیایی)، روابط مبتنی بر ادغام پذیری اجتماعی (خانواده و طبقات اجتماعی)، روابط مبتنی بر جهت گیری اجتماعی(سازمان سیاسی، مشروعیت سیاسی- اجتماعی حکام، نوع حکومت، جایگاه حکومت در جامعه، روابط شاه با جامعه) می پردازد. آنگاه با اشاره به مقاومتهای ملی به مبارزه های فرهنگی و تلاشهای اجتماعی سازمان یافته ایرانیان در طول تاریخ می پردازد و از نقش عیاران می گوید و از خانقاهها می نویسد. بحث خود را نیز با خصوصیات فرهنگ و تمدن ایرانی تمام می کند.

ضمایم متعددی که شامل فهرستهای اعلام: اشخاص و خاندانها و اقوام و اماکن بود از ویژگی های خوب این کتاب بود. گرچه منابع متعددی استفاده شده بود ولی به نظر می رسد برخی مطالب کتاب تنها نظر شخصی نویسنده است که نه ارجاعی داشت و نه دلیل محکمی برای آن. در کل، به نظر می رسد بعدا برای ارجاعات مقاله ای و پایان نامه ای مفید باشد!

اطلاعات کتابشناسی:

مبانی تاریخ اجتماعی ایران، دکتر رضا شعبانی، تهران، نشر قومس،1379